35
years
v2_
 

Dick Raaijmakers: Intona

Tekst over Intona, uit Dick Raaijmakers, Monografie.

Dick Raaijmakers: Intona

Dick Raaijmakers, 'Intona'

Intona vormt een tegenhanger bij Drie ideofonen (1973). Wordt in Drie ideofonen de luidspreker aan het woord gelaten, in Intona krijgt de microfoon de kans zich te uiten.

In de wereld van de muziek wordt de microfoon gewoonlijk gebruikt voor reproductieve doeleinden, namelijk om muziek zo getrouw mogelijk op te nemen. Er bestaat ook een alternatief gebruik, dat subversiever van aard is en uit de jaren zestig stamt. De stabiel opgestelde microfoon werd toen voor het eerst van z'n standaard gerukt en gemobiliseerd. Dat werd gedaan door popmuzikanten bij hun zaaloptredens, maar ook door een componist als Karlheinz Stockhausen, die een aantal microfoons volgens vooraf uitgekiende routes als straaljagers over het oppervlak van een immense tamtam liet bewegen. Zijn intentie was nieuwe, 'open' muziek te maken door de bewegingen van microfoons aan compositorische wetmatigheden te onderwerpen en ze aldus een onderdeel te laten zijn van het totale compositieplan. Niet als effect, maar om de microfoon als muziekinstrument te gebruiken. De 'microfonist' als 'instrumentalist'.

Als er een soort Schaal-van-Beaufort zou bestaan om de mate van mobiliteit van microfoons uit te drukken met een waarde van 1 tot 10, dan staat het cijfer 1 voor volmaakte onbeweeglijkheid en stabiliteit van microfoons, en 10 voor extreme mobiliteit of zelfs volledige immaterialiteit. 1 en 2 op deze schaal moeten gereserveerd worden voor de opname van het klassieke repertoire met al zijn pracht en schittering. Boven een kamermuziekensemble of symfonieorkest hangen de meest gevoelige microfoons als even zovele roerloze bladeren aan een boom. Vanuit deze positie kunnen zij het minste gerucht van deze ensembles waarnemen en voor de eeuwigheid vastleggen. De mobiliteit van dit soort microfoons tendeert idealiter naar nul.

Moderne componisten als David Tudor, Karlheinz Stockhausen en John Cage scoren een 5, 6 of 7. Popmuzikanten met hun mobiele elektrische gitaren en mondmicrofoons blijven ondanks al het ruige werk hangen op een 4. De uitdaging die Intona aangaat is de resterende 8, 9 en 10 binnen bereik te krijgen. Daarbij dient beseft te worden dat bij mobiliteitsfactor 10 de microfoon volledig oplost en in een groot niets verdwijnt. Dat gebeurt in Intona niet alleen tengevolge van bruut implosief of explosief geweld – daar is letterlijk geen kunst aan – maar met de intentie om de microfoon zo meesterlijk mogelijk te bespelen.


Het compositieplan


Tijdens de uitvoering van Intona wandelt de bespeler over het podium van microfoon naar microfoon volgens een van te voren uitgedokterde route. Die route is in feite de compositie van het stuk. Omdat microfoons in verhouding klein zijn, is het operatiegebied per microfoon meestal niet groter dan een tafeltje. De bespeler wandelt van tafel naar tafel en laat een spoor van vernielde microfoons achter. Bij elke handeling is de microfoon in kwestie op een zware geluidsinstallatie aangesloten. Er wordt geen 'akoestische narcose' op de microfoons toegepast: het publiek wordt van minuut tot minuut op het hoogst denkbare geluidsniveau deelgenoot gemaakt van het kermen en gejammer van de 'patiënt', zelfs tijdens diens overlijden. De bespeler beëindigt de voorstelling met het verbranden van twee grote, kale luidsprekers, via welke de microfoons tot dan toe op luide toon verslag hebben gedaan van hun verzet tegen deze manier van bespelen. Ook die luidsprekers moeten weg, wil de bespeler op de schaal van mobiliteit en stoffelijkheid tot het hoogst bereikbare geraken, namelijk tot het cijfer 10.


Intonarumori


De naam 'Intona' is afgeleid van Intonarumori. Dat zijn geluidsmachines uit de jaren 1920, die door de toenmalige Italiaanse Futuristen zijn ontworpen. 'Intona' betekent in het Italiaans zoveel als: hij/zij intoneert. Onder intoneren wordt doorgaans de kunst verstaan om tonen op elkaar af te stemmen: de ene toon zoekt de andere, totdat de ene met de andere stemt. De Intonarumori zijn muziekinstrumenten die geïntoneerd ofwel afgestemd kunnen worden op lawaai. Dat lijkt een onmogelijk verlangen, maar daar waren de Futuristen juist op uit: de naam Intonarumori gaf uitdrukking aan de wens rumoer tot een vorm van muziek te emanciperen, een geïnstrumenteerd lawaai dat zich wel degelijk laat intoneren. De Futuristische lawaai-instrumenten waren muzikaal en akoestisch gesproken vrijwel tot niets in staat, behalve tot spraakmakende provocatieve optredens, compleet met dirigent en in traditionele ensembleformatie.


Eendimensionaal geluid


Muziek veroorzaakt trillingen in de lucht. Microfoons zijn ontworpen om die trillingen uit de lucht op te pikken en zijn daartoe uitgerust met een flinterdun membraan. Dat dunne vliesje hangt ergens in de lucht en beweegt mee met de muzikale trillingen. Daar zet men dan een magneetje met een spoeltje achter en zo verkrijgt men een elektrisch equivalent van de muziek. Dat elektrische equivalent is echter niet ruimtelijk, zoals muziek dat is, maar eendimensionaal. De muziek wordt gereduceerd tot een dun elektrisch stroompje, dat door het eendimensionale, even dunne en puntvormige draadje van het spoeltje vloeit. Alleen door deze reductie van ruimte tot punt wordt het mogelijk de klank los te koppelen van de klankbron. Omdat de klank hierdoor geen substantiële hoedanigheid meer bezit, laat hij zich moeiteloos vermenigvuldigen en over de hele wereld verspreiden via grammofoonplaten, radiozenders en dergelijke. De handel in deze 'waar' wordt 'muziekindustrie' genoemd en kent ook een keerzijde. Door de aanwezigheid van microfoons is er in onze samenleving een teveel aan passief gereproduceerd geluid ontstaan en een tekort aan autonome met elektronische middelen vervaardigde en gecomponeerde muziek. Deze laatste muziek is authentiek, geen slaafse weergave van een of andere moedermuziek.


De microfoon uit zich


Intona is bedoeld om uit te zoeken wat de microfoon er zelf van vindt: of die ook een eigen stem heeft, kan praten, zingen, spelen en communiceren, zonder daarvoor onze toestemming af te wachten. Om daar achter te komen wordt een directe toenadering tot de microfoon zelf gezocht en wordt er letterlijk op hem ingegaan. De manier om dat te bereiken is dwars door zijn membraan – zijn meest tere en kwetsbare deel – heen te breken, om letterlijk achter dat membraan te komen. Door deze manoeuvre wordt niet alleen de positie maar ook de functie van de microfoon ten opzichte van de wereld omgedraaid.

Omdat niemand weet – of wil weten – wat de beste methode is om zo'n toenadering tot stand te brengen, worden enkele 'toenaderingstechnieken' uitgeprobeerd en op een rijtje gezet. In de mechanica wordt al eeuwenlang een aantal elementaire basishandelingen onderscheiden en gerubriceerd. Zo kunnen gereedschappen periodiek heen en weer of juist rondgaand worden bewogen, en dat eenmaal of meerdere malen, in de diepte of juist over de oppervlakte, met of zonder hitte en vuur, met of zonder water of chemie, enzovoort. Nog een ander onderscheid is het langzaam of juist acuut laten inwerken van een bepaalde handeling op het object van bewerking. Zo kunnen microfoons worden geslepen, gezaagd, gefreesd, geboord, verpletterd, getordeerd, weggeschoten of rondgeslingerd. Dan is er nog het element van vuur: microfoons verbranden met gasbranders. Of van water: microfoons onderdompelen, koken of stomen. Of van lucht: microfoons bestralen met perslucht, waardoor hun membranen worden dichtgeblazen. Men kan ze behandelen met chemicaliën waardoor ze oplossen of ontploffen, enzovoort. Al deze handelingen worden weliswaar puur praktisch aangepakt, maar leveren uiteindelijk een vorm van onvervalst musiceren op. De 'bespeler' van de microfoons is meer een musicus in de zin van uitvoerder, dan een laborant of chirurg.

Document Actions
Document Actions
Personal tools
Log in